جوزا
جوزا سومین برج منطقةالبروج است و در این ابزار، همان ماه سوم سال خورشیدی؛ ماهی که بهار را به پایان میبرد. در پی میخوانید که برجها چگونه به ماههای تقویم بدل شدند، سنت فارسی چه چیزهایی را به این برج بسته است، و چرا تاریخ میلادی آغاز آن هر سال یکسان نیست.
برج در یک نگاه
- جایگاه در زودیاک
- ۳
- ماه شمسی
- خرداد
- عنصر
- باد
- کیفیت
- ذوجسدین
عنصر و کیفیت گروهبندیهای کلاسیکاند: هر چهارمین برج عنصری یکسان دارد و هر سومین برج کیفیتی یکسان.
جوزا در ترتیب برجها
برجها همان نامهای دوازدهگانهٔ منطقةالبروجاند که تقویم خورشیدی، ماههای خود را بر آنها نهاد. در نوشتههای نجومی و تقویمی فارسی، ماه و برج سالها یک چیز شمرده میشدند: هر ماه، برجی بود که خورشید در آن سیر میکرد. همین نامها امروز نیز در تقویم هجری خورشیدی افغانستان نام رسمی ماههاست.
جوزا سومین برج در این ترتیب است و از همین رو سومین ماه سال خورشیدی؛ ماهی که در نیمکرهٔ شمالی بهار را میبندد. در فارسی این برج را «دوپیکر» نیز خواندهاند، به سبب نقش دوگانهای که در صورتهای فلکی کهن برای آن کشیدهاند.
در تقویم رسمی ایران نامهای ایرانی برای ماهها برگزیده شد و نامهای برجی بیشتر در زبان نجوم و احکام و در تقویمهای سنتی ماندند. با این حال ساختار زیرین یکی است: شمارش ماهها از نخستین برج آغاز میشود و جایگاه هر برج در این ترتیب، عنصر و کیفیت کلاسیک آن را نیز تعیین میکند.
آنچه سنت به جوزا نسبت داده است
در سنت، جوزا در شمار برجهای هوایی آمده و آن را به عطارد بستهاند. بر پایهٔ همین نسبت، در متون فارسی این برج را با سخن و نوشتن، آموختن و آموزاندن، پیامرسانی و داد و ستد پیوند دادهاند؛ یعنی با کارهایی که بر دستبهدست شدن واژه و خبر میگردند.
وصفهایی که سنت برای این برج آورده است بیشتر بر چالاکی ذهن، تیزهوشی و توانایی رفتوآمد میان چند کار و چند موضوع تکیه دارد. در همین خوانش، جوزا را برجی چندسویه و پذیرای نو خواندهاند: زودآشنا در گفتوگو و آماده برای پرسیدن و شنیدن، و نه سرگرمِ یک کار تا آخر.
در سنت، تصویر دوگانهٔ این برج نیز خود مایهٔ تفسیر بوده است: جفتبودن را نشانهٔ همنشینی، همراهی و دو سو داشتنِ هر معنا گرفتهاند، و از آن به گفتوگو و میانجیگری راه بردهاند. پیوند جوزا با واپسین هفتههای بهار هم در همین خوانشها بازتاب دارد: فصلی که کامل شده و آمادهٔ سپردن است.
اینها خوانشهایی است که سنت نقل میکند و قرنها بازگو شده است. توصیف برج است، نه توصیف کسی که در آن ماه زاده شده.
برج، ماه و تاریخ میلادی
سال ایرانی از اعتدال بهاری آغاز میشود و ماهها بر منطقةالبروج بریده شدهاند. پس ترتیب کار این است که ماه، برج را با خود میآورد: در این ابزار جوزا نه پنجرهای جدا از تقویم، بلکه خودِ ماه سوم است. آغاز و پایان آن نیز همان آغاز و پایان ماه است، نه درجهای از طول دایرةالبروج؛ اینجا سخنی از درجه و دهانه و طالع نیست، چون یک تاریخ تولد رسمی چنین چیزی را برنمیدارد.
کیفیت کلاسیک جوزا را در سنت «ذوجسدین» نوشتهاند. این واژه به زبان ساده یعنی برجی که فصل خود را به پایان میبرد و آن را به فصل پس از خود میسپارد؛ در مورد جوزا، آخرین ماه بهار که راه را برای تابستان باز میکند. عنصر آن نیز، بر پایهٔ همان چرخهٔ شمارش از نخستین برج، هوا است.
چون لحظهٔ اعتدال هر سال کمی جابهجا میشود، تاریخ میلادیِ آغاز این ماه هم از سالی به سال دیگر یکسان نمیماند؛ جدولی که یک بازهٔ ثابت میلادی چاپ میکند، ناچار برای شماری از سالها نمیخواند. این ناسازگاری را تقریبِ آن جدول میدانیم، نه خطای این صفحه: اینجا آغاز ماه برای هر سال جداگانه حساب شده و سالها زیر همان تاریخی فهرست شدهاند که برج در آن آغاز کرده است.
جوزا از چه روزی آغاز میشد
سال شمسی با اعتدال بهاری آغاز میشود، پس هر ماه از همان روز میلادی شروع میشود که اعتدال در آن میافتد. همین است که این تاریخها را جابهجا میکند.
در ۱۰۱ سالی که در پی میآید، جوزا روی ۳ تاریخ میلادی متفاوت آغاز شده است. جدولهای چاپی یکی از آنها را مینویسند.
از 1950-05-22 تا 2050-06-21.
۲۱ مه
۱۳۷۵، ۱۳۷۹، ۱۳۸۳، ۱۳۸۷، ۱۳۹۱، ۱۳۹۵، ۱۳۹۹، ۱۴۰۳، ۱۴۰۷، ۱۴۰۸، ۱۴۱۱، ۱۴۱۲، ۱۴۱۵، ۱۴۱۶، ۱۴۱۹، ۱۴۲۰، ۱۴۲۳، ۱۴۲۴، ۱۴۲۷، ۱۴۲۸
۲۲ مه
۱۳۲۹، ۱۳۳۱، ۱۳۳۲، ۱۳۳۳، ۱۳۳۵، ۱۳۳۶، ۱۳۳۷، ۱۳۳۹، ۱۳۴۰، ۱۳۴۱، ۱۳۴۲، ۱۳۴۳، ۱۳۴۴، ۱۳۴۵، ۱۳۴۶، ۱۳۴۷، ۱۳۴۸، ۱۳۴۹، ۱۳۵۰، ۱۳۵۱، ۱۳۵۲، ۱۳۵۳، ۱۳۵۴، ۱۳۵۵، ۱۳۵۶، ۱۳۵۷، ۱۳۵۸، ۱۳۵۹، ۱۳۶۰، ۱۳۶۱، ۱۳۶۲، ۱۳۶۳، ۱۳۶۴، ۱۳۶۵، ۱۳۶۶، ۱۳۶۷، ۱۳۶۸، ۱۳۶۹، ۱۳۷۰، ۱۳۷۱، ۱۳۷۲، ۱۳۷۳، ۱۳۷۴، ۱۳۷۶، ۱۳۷۷، ۱۳۷۸، ۱۳۸۰، ۱۳۸۱، ۱۳۸۲، ۱۳۸۴، ۱۳۸۵، ۱۳۸۶، ۱۳۸۸، ۱۳۸۹، ۱۳۹۰، ۱۳۹۲، ۱۳۹۳، ۱۳۹۴، ۱۳۹۶، ۱۳۹۷، ۱۳۹۸، ۱۴۰۰، ۱۴۰۱، ۱۴۰۲، ۱۴۰۴، ۱۴۰۵، ۱۴۰۶، ۱۴۰۹، ۱۴۱۰، ۱۴۱۳، ۱۴۱۴، ۱۴۱۷، ۱۴۱۸، ۱۴۲۱، ۱۴۲۲، ۱۴۲۵، ۱۴۲۶، ۱۴۲۹
۲۳ مه
۱۳۳۰، ۱۳۳۴، ۱۳۳۸
منابع
- Borkowski, The Persian Calendar for 3000 Years — the vernal-equinox anchoring of the Solar Hijri year
- The traditional Persian borj month names, still used as month names in the Afghan Solar Hijri calendar
- The classical triplicity and quadruplicity cycles of the tropical zodiac, counted from Aries