ببر

ببر در چرخهٔ دوازده‌گانه

گاه‌شمار سنتی چین سال‌ها را با ترتیبی ثابت از دوازده حیوان نام‌گذاری می‌کند و ببر در این ترتیب پس از گاو و پیش از خرگوش می‌آید. این نام‌گذاری قرن‌ها در اسناد دیوانی، تقویم‌های خانگی و ادبیات عامه به‌کار رفته و از چین به کره، ژاپن، ویتنام و بخش‌هایی از آسیای مرکزی راه یافته است؛ در برخی از این سرزمین‌ها همان جایگاه به حیوانی بومی‌تر سپرده شده، اما ترتیب کلی چرخه دست‌نخورده مانده است.

این چرخه تنها فهرستی از نام‌ها نیست. هر حیوان در نظام سنتی با یکی از شاخه‌های زمینی متناظر است و ببر با شاخه‌ای پیوند دارد که در این سنت به روزهای نخست بهار و به ساعت‌های پیش از سپیده‌دم نسبت داده می‌شود. همین تناظر است که سبب می‌شود ببر، جز نام سال، در تقسیم‌بندی ماه‌ها و ساعت‌ها هم جای خود را داشته باشد.

چرخهٔ حیوانی به‌تنهایی کار نمی‌کند؛ در حساب سنتی با دورهٔ پنج عنصر جفت می‌شود و از این جفت‌شدن دوره‌ای بلندتر پدید می‌آید که تا بازگشت همان حیوان با همان عنصر ادامه دارد و شش دهه به درازا می‌کشد. به همین سبب در متن‌های قدیمی سال را کمتر با نام حیوان تنها می‌شناسند و بیشتر با ترکیب حیوان و عنصر یاد می‌کنند.

آنچه این سنت به ببر نسبت می‌دهد

در این سنت، ببر با دلیری، صراحت و آمادگی برای پیش‌افتادن پیوند خورده است. متن‌های عامیانه او را نشانهٔ نیرویی می‌دانند که پنهان نمی‌ماند: در این خوانش، ببر با گشاده‌دستی، اعتماد و اشتیاق همراه است و با میلی به رهبری که از پی هدف روشن می‌آید نه از پی برتری‌جویی.

این سنت ببر را همچنین نشانهٔ حمایت می‌شناسد. در باور عامیانه، پیکرهٔ ببر بر در خانه، بر جامهٔ کودکان یا بر تعویذهای کاغذی نگاهبانی می‌کند و شرّ را می‌راند؛ از همین رو در این خوانش، وفاداری و پشتیبانی از نزدیکان به اندازهٔ جسارت به این نشانه بسته شده است. پیوند ببر با آغاز بهار نیز در همین دستگاه معنایی جای می‌گیرد و او را با تازگی، جنبش و بیرون‌آمدن از سکون فصل سرد قرین می‌کند.

در همین سنت، در کنار این نیرو، بی‌تابی هم ثبت شده است: خوانش‌های سنتی می‌گویند که این نشانه با شتاب در تصمیم و با دشواری در پذیرفتن محدودیت همراه است، و آسان‌تر می‌آغازد تا آنکه صبورانه بپاید. سنت این دو رو را جدا نمی‌کند و همان نیرویی را که می‌ستاید، سرچشمهٔ این بی‌قراری می‌داند.

این‌ها خوانش‌هایی است که سنت نقل می‌کند و قرن‌ها بازگو شده است. توصیف نشان است، نه توصیف کسی که در سال‌های آن زاده شده.

سال، جشن و رسم‌های زادروز

سال منسوب به ببر با سال نوی قمری آغاز می‌شود، نه با نخستین روز سال میلادی، و تا روز پیش از سال نوی بعدی ادامه دارد. مرز این آغاز هر بار جابه‌جا می‌شود و در هفته‌های نخست سال میلادی می‌افتد؛ به همین سبب کسی که در آن هفته‌ها زاده شده باشد، در این حساب اغلب به نشانهٔ سال پیشین تعلق دارد و نه به نشانه‌ای که نام سال میلادی جدید را با خود می‌برد. صفحهٔ حاضر همین مرزها را برای هر دوره نشان می‌دهد.

در ایام سال نو، نشانهٔ آن سال در آرایهٔ خانه و بازار حاضر می‌شود: کاغذبری‌های در و پنجره، تقویم‌های دیواری، تمبرهای یادبود و بسته‌های هدیه نقش همان حیوان را می‌گیرند و در سال ببر، پیکرهٔ ببر بر همهٔ اینها دیده می‌شود. نقش ببر جدا از چرخهٔ سال هم در هنر عامیانه ریشه دارد؛ از جمله در تعویذها و نقش‌هایی که در جشن‌های تابستانی برای دور کردن آسیب به کار می‌رفته است.

رسم‌های مربوط به زادروز بیشتر در گفتار روزمره زنده‌اند: در بسیاری از خانواده‌ها پرسش «حیوان سال تو چیست» جای پرسش از سن را می‌گیرد و پاسخ، سالِ زادن را بی‌آنکه شماری در میان باشد روشن می‌کند. برای نوزادان، کلاه و کفش‌های کوچک با نقش سر ببر دوخته می‌شود؛ رسمی که در شمال چین دیرینه است و به نگاهبانی این نقش بازمی‌گردد. بازگشت هر نشانه پس از دوازده سال نیز در بسیاری از خانواده‌ها مناسبتی برای گردهمایی و جشن گرفتن است.

سال‌های ببر

هر سال با سال نو قمری آغاز می‌شود و یک روز پیش از سال بعد پایان می‌یابد.