مار

جای مار در گردونهٔ دوازده‌گانه

گردونهٔ حیوانات چینی ترتیبی از سال‌هاست: دوازده نشانه که یکی پس از دیگری می‌آیند و آنگاه از سرِ نو تکرار می‌شوند. مار در این ترتیب ششمین نشانه است و میان اژدها و اسب می‌نشیند. این ترتیب قرن‌ها در متون تقویمی، سالنامه‌ها و آیین‌های مردمی چین ثبت شده و از آنجا به فرهنگ‌های همسایه در شرق و جنوب‌شرق آسیا نیز راه یافته است، جایی که هر فرهنگ نام و گاه چهرهٔ خاص خود را به نشانه‌ها داده است.

این دوازده نشانه تنها نیمی از سامانهٔ سال‌شماری‌اند. در گاه‌شمار سنتی، حیوانات با پنج عنصر جفت می‌شوند و از این جفت‌شدن گردونهٔ بزرگ‌تری پدید می‌آید که پس از شصت سال به نقطهٔ آغاز باز می‌گردد. به این ترتیب هر بازگشت مار با عنصری دیگر همراه است و نام کامل هر سال، در کاربرد سنتی، هم نشانهٔ حیوانی و هم نشانهٔ عنصری را در خود دارد.

برخلاف بروج فلکی که به ماه‌های خورشیدی بسته‌اند، نشانهٔ حیوانی به تمام یک سال قمری‌ـ‌خورشیدی تعلق دارد. مرز میان دو نشانه با سال نوی قمری تعیین می‌شود و جای این مرز در تقویم میلادی هر بار جابه‌جا می‌شود، چون از محاسبات نجومی ماه و خورشید برمی‌آید و نه از تقسیم‌بندی ثابت ماه‌های میلادی.

خوانش‌های سنتی نشانهٔ مار

در این سنت، مار با هوشمندی و بینش درونی پیوند خورده است؛ نشانه‌ای که روایت‌های سنتی آن را اهل تأمل می‌دانند و بیش از آنکه سخن بگوید، می‌نگرد و می‌سنجد. همین متون مار را با آرامش بیرونی و کم‌گویی همراه می‌کنند و این کم‌گویی را در سنت نشانهٔ رازداری و سنجیدگی خوانده‌اند، نه بی‌اعتنایی.

خوانش‌های سنتی به مار ذوق و باریک‌بینی نسبت می‌دهند: توجه به ظرافت، حس زیبایی‌شناسی و علاقه به کارهایی که با دقت و حوصله پیش می‌روند. در همین سنت، مار نشانه‌ای شمرده می‌شود که تصمیم را دیر می‌گیرد اما پیگیرانه بر آن می‌ایستد، و این پایداری در روایت‌های کهن به‌عنوان قدرت تمرکز و صرفه‌جویی در نیرو توصیف شده است.

سنت در کنار این کیفیت‌ها دشواری‌هایی هم برای مار ثبت کرده است؛ از جمله آنکه این نشانه را درون‌گرا و دیرباور در اعتماد کردن می‌داند و می‌گوید که آسان به دیگران راه نمی‌دهد. در فرهنگ عامیانهٔ چین، مار گاه با نام محبت‌آمیز «اژدهای کوچک» خوانده می‌شود و همین تعبیر نشان می‌دهد که سنت این نشانه را با نیرویی نهفته و محترم پیوند داده است.

این‌ها خوانش‌هایی است که سنت نقل می‌کند و قرن‌ها بازگو شده است. توصیف نشان است، نه توصیف کسی که در سال‌های آن زاده شده.

جشن‌ها، نام‌گذاری و رسم‌های سال تولد

نشانهٔ هر سال در جشن بهار، بزرگ‌ترین جشن سال نوی قمری، به چشم می‌آید: بر کاغذبری‌های پشت پنجره، بر فانوس‌ها و پوسترهای درِ خانه، بر بسته‌بندی هدیه‌ها و بر تمبرهای یادبودی که پست‌های چین، هنگ‌کنگ، تایوان و چند کشور دیگر برای هر نشانه منتشر می‌کنند. در سال‌های مار، نگارهٔ پیچ‌خوردهٔ این حیوان معمولاً به شکلی تزیینی و آراسته کشیده می‌شود.

سال حیوانی از نخستین روز سال نوی قمری آغاز می‌شود، نه از آغاز سال میلادی. جای این آغاز در تقویم میلادی میان اواخر زمستان و روزهای نخست بهار نوسان دارد؛ به همین سبب کسی که زادروزش در هفته‌های نخست یک سال میلادی است، در این سامانه بیشتر وقت‌ها به نشانهٔ سال پیش تعلق دارد. همین نکته باعث می‌شود مرزهای دقیق هر نشانه را از داده‌های نجومی بگیرند و نه از حدس.

بازگشت نشانهٔ زادروز، که در چینی «بن‌مینگ‌نیان» خوانده می‌شود، در هر گردش کامل گردونه یک بار پیش می‌آید؛ یعنی هر دوازده سال. در بسیاری از مناطق رسم است که در چنین سالی پوشاک یا رشته‌های سرخ به کار می‌رود و خانواده‌ها با هدیه‌های سرخ‌رنگ این بازگشت را نشان می‌دهند. این رسم بخشی از آداب مردمی سال نو است و در خانواده‌های مختلف صورت‌های متفاوتی دارد.

در گفتار روزمره هم نشانهٔ حیوانی کاربرد دارد: پرسیدن از نشانهٔ زادسال گاه جانشین پرسش مستقیم از سن می‌شود، و در معرفی‌ها و گفت‌وگوهای خانوادگی به نشانهٔ سال تولد اشاره می‌کنند. یادکردِ سال مار در کارت‌های تبریک، نام‌گذاری نمایشگاه‌ها و رویدادهای فرهنگی، و طرح‌های سکه و تمبر نیز از همین جایگاه گردونهٔ دوازده‌گانه در زبان و زندگی روزمره برمی‌آید.

سال‌های مار

هر سال با سال نو قمری آغاز می‌شود و یک روز پیش از سال بعد پایان می‌یابد.