خروس

جایگاه خروس در چرخهٔ سال‌ها

گاه‌شماری چینی سال‌ها را با رشته‌ای از دوازده نشان جانوری نام می‌برد که پشت سر هم تکرار می‌شوند. این نظم قرن‌هاست در متن‌ها، سنگ‌نوشته‌ها و تقویم‌های عامیانه ثبت شده و هنوز هم در گفت‌وگوی روزمره کاربرد دارد: سال را با نام جانورش می‌شناسند، نه فقط با شماره‌اش. هر سال از نخستین روز سال نو قمری آغاز می‌شود و تا روز پیش از آغاز سال بعد ادامه می‌یابد.

خروس در این رشته دهمین نشان است و میان میمون و سگ می‌نشیند. در نظام دوازده «شاخهٔ زمینی» که پایهٔ همین چرخه است، شاخهٔ متناظر با خروس تنها به سال‌ها محدود نمی‌شود؛ همان نشانه بر بازه‌ای از ساعت‌های پایانی روز، حوالی غروب، و بر یکی از ماه‌های تقویم قمری نیز دلالت دارد و در نقشهٔ جهت‌ها جای مشخصی می‌گیرد. به همین سبب نام خروس در متن‌های کهن گاه به‌جای اشاره به سال، به وقت روز اشاره دارد.

چرخهٔ جانوری به‌تنهایی کار نمی‌کند. در کنار آن رشتهٔ دیگری از عناصر پنج‌گانه قرار می‌گیرد و هر بار که نوبت به یک جانور می‌رسد، پیوند آن با عنصری تازه تکرار می‌شود. از ترکیب این دو رشته دوره‌ای بلندتر پدید می‌آید که تنها پس از یک دور کامل شصت‌ساله دقیقاً به نقطهٔ نخست بازمی‌گردد. در همین چارچوب، هر نشان قطبیتی ثابت نیز دارد که در سراسر چرخه تغییر نمی‌کند.

این تقویم از مرزهای چین فراتر رفته است. صورت‌های بومی‌شدهٔ همین چرخه در ویتنام، کره، ژاپن، مغولستان و میان جامعه‌های چینی‌تبار در سراسر جهان به کار می‌رود و در برخی از این سنت‌ها نام یکی دو جانور با روایت چینی تفاوت دارد. کاربردش هم فراتر از تعیین سال است: در تاریخ‌گذاری اسناد قدیمی، در سنگ‌قبرها، در نقش‌ونگار و در شیوهٔ یادکردِ سال تولد افراد حضور دارد.

خوانش‌های سنتی خروس

در این سنت، خروس با بانگ سحر و اعلام آغاز روز پیوند خورده است و از همین نسبت، خوانش‌هایی چون هوشیاری، وقت‌شناسی و پایبندی به قرار به این نشان نسبت داده می‌شود. روایت سنتی خروس را نشانی می‌داند که جزئیات از چشمش نمی‌گریزد و نظم و آراستگی را در کار و ظاهر ارج می‌نهد.

در ادب چینی مجموعه‌ای از فضیلت‌ها را به خروس نسبت داده‌اند و هر یک را به نشانه‌ای در پیکر او بازبسته‌اند: تاج بر سر را به فرهنگ و ادب، خارهای پا را به دلاوری، ایستادگی در برابر حریف را به شجاعت، فراخواندن مرغان به دانه را به بخشندگی، و بانگ بی‌خطای سپیده‌دم را به وفای به عهد تعبیر کرده‌اند. این فهرست فضیلت‌ها یکی از شناخته‌شده‌ترین خوانش‌هایی است که سنت دربارهٔ این نشان نگاه داشته.

سنت همچنین خروس را با صراحت در سخن و رک‌گویی می‌شناسد؛ خوانشی که در کنار کوشایی، پشتکار و اتکا به توان خود آورده شده است. در همین روایت گفته شده که این صراحت گاه بی‌پرده و بی‌ملاحظه بیان می‌شود و بلندآوازگیِ بانگ خروس را استعاره‌ای برای آن گرفته‌اند.

این‌ها خوانش‌هایی است که سنت نقل می‌کند و قرن‌ها بازگو شده است. توصیف نشان است، نه توصیف کسی که در سال‌های آن زاده شده.

آداب سال نو و سال تولد

سال در این تقویم با ژانویه آغاز نمی‌شود، بلکه با سال نو قمری که در بازه‌ای متغیر از اواخر زمستان می‌افتد. نتیجهٔ عملی این نکته آن است که تولدهای هفته‌های نخست سال میلادی معمولاً هنوز به نشان سال پیشین تعلق دارد، نه به نشانی که همان سال میلادی به نامش شناخته می‌شود. در گفت‌وگوهای خانوادگی هم مرز سال را با جشن سال نو می‌سنجند، نه با تقویم میلادی.

در روزهای سال نو، نقش نشان همان سال بر کاغذبُری‌های پنجره، فانوس‌ها، کارت‌های تبریک، تمبرها و بسته‌بندی هدیه‌ها ظاهر می‌شود. تصویر خروس در هنر عامیانه سابقه‌ای فراتر از این چرخه دارد و از دیرباز بر در و پنجره می‌زدند تا خانه را از گزند دور نگاه دارد. در برخی روایت‌های تقویمی نیز نخستین روز سال نو قمری را روز مرغ خوانده‌اند.

رسمی دیرینه به سالی مربوط می‌شود که نشان تولد شخص دوباره فرا می‌رسد؛ چنین سالی نامی جداگانه دارد و در آن معمول است که بزرگ‌ترها جامه، کمربند یا جوراب سرخ به کسی که سالش رسیده هدیه دهند و او آن را در طول سال بپوشد. این رسم در بسیاری از خانواده‌ها بیشتر جنبهٔ آیینی و پیوند نسل‌ها دارد تا چیز دیگر.

یادکردِ سال تولد با نام جانور آن هم خود عرفی جاافتاده است: به‌جای پرسیدن مستقیم سن، می‌پرسند نشان سال تولد کسی چیست، و از همان می‌توان سال را حدس زد. همین شیوه در نام‌گذاری نمایشگاه‌ها، سکه‌ها و طرح‌های یادبود هر سال نیز دیده می‌شود و نشان آن سال را به حافظهٔ جمعی گره می‌زند.

سال‌های خروس

هر سال با سال نو قمری آغاز می‌شود و یک روز پیش از سال بعد پایان می‌یابد.