موش

جایگاه موش در چرخهٔ سال‌ها

گاه‌شمار سنتی چین سال‌ها را با نام دوازده حیوان می‌شمارد. این نام‌ها به ترتیبی ثابت پشت سر هم می‌آیند و پس از پایان دوره، همان ترتیب از سر گرفته می‌شود؛ چنین شمارشی قرن‌ها در چین و سپس در بخش‌های دیگری از شرق آسیا در اسناد رسمی، سالنامه‌ها و زبان روزمره به کار رفته است. نشانه‌ها تنها زینت تقویم نیستند؛ ابزار عملی نگه‌داشتن حساب سال‌ها بوده‌اند، به‌ویژه در گفت‌وگو دربارهٔ سال تولد و رخدادهای گذشته.

موش سرآغاز این ترتیب است و چرخه با نام او باز می‌شود. روایت‌های عامیانهٔ پرشماری برای توضیح این تقدم نقل شده است؛ شناخته‌ترین‌شان داستان مسابقهٔ حیوانان برای رسیدن به مقصد است که در آن موش با هوشیاری و همراهی گاو، پیش از دیگران به خط پایان می‌رسد. این حکایت‌ها روایت مردمی‌اند و در نقل‌های گوناگون تفاوت دارند، اما همه بر همان نکته تأکید می‌کنند که این نشان، آغازگر شمارش است.

چرخهٔ حیوانی به‌تنهایی کار نمی‌کند. سنت آن را با پنج عنصر جفت می‌بندد، و از ترکیب این دو رشته دوره‌ای بلندتر پدید می‌آید که پس از شصت سال تکرار می‌شود؛ به این ترتیب هر بار که نام موش باز می‌گردد، عنصر همراهش تازه است و نام کامل سال با هر دو بخش خوانده می‌شود. سنت حیوانان را همچنین در دو گروه یین و یانگ می‌نشاند که یکی در میان جای می‌گیرند، و همین سازوکار است که به هر سال نشانی یگانه در دورهٔ بلند می‌دهد.

ویژگی‌هایی که سنت به موش نسبت می‌دهد

در این سنت، موش با تیزهوشی و زودیابی پیوند خورده است: نشانی که در روایت‌های سنتی راه را زودتر از دیگران می‌بیند و از امکان‌های کوچک بهرهٔ بزرگ می‌گیرد. همین روایت‌ها این نشان را چاره‌جو و کارآمد توصیف می‌کنند و مهارت آن را در سنجیدن موقعیت پیش از اقدام می‌ستایند.

سنت به این نشان صرفه‌جویی و آینده‌نگری را هم نسبت می‌دهد؛ در ادبیات عامیانه، موش نمونهٔ اندوختن سنجیده و نگه‌داشتن ذخیره برای روز نیاز است، و کوشایی و پیگیری در کارهای خرد به آن بازخوانده می‌شود. در همین خوانش، هوشیاری و حواس جمع از نشانه‌های برجستهٔ موش شمرده می‌شود: نشانی که سنت آن را زودآگاه از تغییرِ پیرامون می‌داند. خوی اجتماعی و خوش‌سخنی نیز از ویژگی‌هایی است که این تصویر سنتی به موش می‌بندد.

همین سنت در کنار این کیفیت‌ها دشواری‌هایی را نیز ثبت کرده است. در خوانش سنتی، هوشیاری دائمی موش می‌تواند به بی‌قراری و دیرآسودن بدل شود، و دقت آن در حساب و ذخیره به سخت‌گیری در خرج کردن. برخی نقل‌ها این نشان را در سنجیدن‌های خود محتاط و کم‌گوی می‌خوانند و می‌گویند اعتمادش را آسان و یک‌باره نمی‌بخشد. سنت این نکته‌ها را نه به‌عنوان عیب، بلکه به‌عنوان روی دیگرِ همان تیزی و دوراندیشی نقل می‌کند.

این‌ها خوانش‌هایی است که سنت نقل می‌کند و قرن‌ها بازگو شده است. توصیف نشان است، نه توصیف کسی که در سال‌های آن زاده شده.

آیین‌ها و رسم‌های سال موش

سال در این گاه‌شمار با سال نوی قمری آغاز می‌شود، نه با نخستین روز ژانویه. از همین رو کسی که در هفته‌های آغازین یک سال میلادی به دنیا آمده باشد، بسیار وقت‌ها به نشان سال پیشین تعلق دارد، و تعیین نشان تنها با دانستن سال میلادی ممکن نیست؛ باید دید تولد پیش از آغاز سال نو بوده است یا پس از آن. مرز هر سال روز پیش از سال نوی بعد است، و همین جابه‌جایی مرز، سرچشمهٔ رایج‌ترین اشتباه در نسبت‌دادن نشان به یک تولد است.

جشن سال نو، که جشن بهار هم خوانده می‌شود، طولانی‌ترین تعطیلات سال است: خانه را پیش از آمدن سال نو می‌شویند و می‌آرایند، شب پیش از سال نو خانواده گرد یک سفره جمع می‌شود، و در و دیوار با کاغذ سرخ، بیت‌های جفتی و کاغذبری آذین می‌شود. نشان سال بر همین آذین‌ها، بر تمبرهای یادبود و بر تبریک‌های نوشتاری و شهری دیده می‌شود، و در سال موش تصویر این حیوان — بیشتر همراه با نشانه‌های فراوانی و برکت — بر بسیاری از این نقش‌ها می‌نشیند.

در گفتار روزمره، نشان تولد جای پرسش مستقیم از سن را می‌گیرد و مردم می‌گویند در سال کدام حیوان زاده شده‌اند؛ نام کامل سال هم با عنصر همراهش خوانده می‌شود. رسمی دیرینه نیز هست که بازگشت نشان تولد شخص را دوره‌ای خاص می‌شمارد و در آن سال، خویشان چیزهای سرخ‌رنگ به او هدیه می‌دهند؛ در معبدها و خانه‌ها هم در روزهای سال نو نیایش و ادای احترام به نیاکان انجام می‌شود.

سال‌های موش

هر سال با سال نو قمری آغاز می‌شود و یک روز پیش از سال بعد پایان می‌یابد.