خرگوش

خرگوش در چرخهٔ دوازده‌گانه

گاه‌شمار حیوانی چین دوازده نشانه دارد که به ترتیبی ثابت و ناگسستنی بر سال‌ها نام می‌گذارند؛ ترتیبی که قرن‌ها در تقویم‌ها، رساله‌های نجومی و اسناد اداری بازنویسی شده و تا امروز در زبان روزمرهٔ مردم چین و بخش بزرگی از شرق آسیا زنده مانده است. خرگوش در این رشته جای چهارم را دارد: پس از ببر می‌آید و پیش از اژدها، و چون چرخه به پایان می‌رسد، دوباره از سرِ همان ترتیب بازمی‌گردد.

نام سال اما تنها از حیوان ساخته نمی‌شود. در نظام سنتی، نشانه‌های حیوانی با عناصر پنج‌گانه جفت می‌شوند و از هم‌نشینی این دو رشته دوره‌ای بلندتر پدید می‌آید که شصت سال می‌پاید و آن‌گاه از آغاز تکرار می‌شود. به همین سبب هر بازگشت خرگوش با پیشینِ خود یکسان نیست: حیوان همان است، اما عنصری که سال با آن خوانده می‌شود عوض می‌شود، و نام کامل سال از پیوند این دو به دست می‌آید.

همین دوازده نشانه در سنت به شاخه‌های زمینی گره خورده‌اند و کار آن‌ها به نام‌گذاری سال محدود نمی‌ماند؛ ماه‌ها، جهت‌های اصلی و ساعت‌های دوگانهٔ شبانه‌روز نیز با همان رشته شمرده می‌شوند. شاخهٔ متناظر با خرگوش در این چیدمان به بهار، به سوی شرق و به ساعت‌های نزدیک سپیده‌دم نسبت داده شده است. در گاه‌شمار ویتنام همین جایگاه را گربه پر می‌کند، نمونه‌ای از آنکه چرخه در هر فرهنگ با واژگان و جانورانِ آشنای خود بازخوانی شده است.

معناهایی که سنت به خرگوش می‌بندد

در این سنت، خرگوش پیش از هر چیز با نرمی رفتار و آرامش شناخته می‌شود. متن‌های سنتی این نشانه را به مهربانی، ادب و خوش‌خویی نسبت می‌دهند و آن را نشانه‌ای می‌دانند که به جای بلندکردن صدا، با ملاحظه و مدارا کار را پیش می‌برد. در همین خوانش، آرامش خرگوش نه بی‌اعتنایی است و نه سستی، بلکه گونه‌ای متانت شمرده می‌شود.

سنت همچنین احتیاط و آینده‌نگری را از خصلت‌های این نشانه می‌شمارد. تعبیر مشهوری در فرهنگ چینی خرگوش را جانوری می‌داند که بیش از یک لانه برای خود آماده می‌کند، و همین تصویر در خوانش نشانه به هوشیاری، سنجیدگی و آمادگی پیش از رویداد ترجمه شده است. در این توصیف، خرگوش زودتر از دیگران خطر را می‌شنود و راه را از پیش می‌داند.

خوانش سنتی به ذوق و نظمِ ظریف نیز اشاره دارد: خرگوش را با سلیقه، دلبستگی به زیبایی، آراستگی محیط و ذوق هنری هم‌نشین می‌کنند. در همین چارچوب گفته می‌شود که این نشانه سازش و همراهی را بر رویارویی رو در رو ترجیح می‌دهد و در جمع نقش میانجی و آرام‌کننده می‌گیرد. سنت در کنار این ویژگی دشواری آن را هم ثبت کرده است: پرهیز از کشمکش می‌تواند به تعویق‌انداختن گفت‌وگوهای لازم بدل شود، و حساسیت به تنش، فضاهای پرمنازعه را برای این نشانه فرساینده می‌سازد.

سرانجام، خرگوش در روایت‌های چینی با ماه پیوند خورده است؛ خرگوش یَشمی که در افسانه‌ها همراه بانوی ماه است و در سایهٔ آن دارو می‌کوبد، این نشانه را در ادبیات و نقش‌مایه‌ها به مهتاب، بهار، رویش و درازیِ عمر نزدیک کرده است. سنت از همین راه خرگوش را نشانه‌ای کم‌هیاهو اما پرحضور می‌خواند: جانوری که نامش بیشتر در شعر، نقاشی و قصه دیده می‌شود تا در نمایش قدرت.

این‌ها خوانش‌هایی است که سنت نقل می‌کند و قرن‌ها بازگو شده است. توصیف نشان است، نه توصیف کسی که در سال‌های آن زاده شده.

سال نو، نام سال و آیین‌ها

سال حیوانی با سال نو قمری آغاز می‌شود، نه با نخستین روز ژانویه. نتیجهٔ عملی این نکته برای هر کسی که نشانهٔ خود را می‌جوید روشن است: زادروزی که در هفته‌های آغازین سال میلادی افتاده باشد، بیشتر وقت‌ها هنوز به نشانهٔ پیشین تعلق دارد، زیرا مرز دو سال حیوانی چند هفته دیرتر می‌رسد. جدول این صفحه همین مرزها را نشان می‌دهد و هر دوره از یک سال نو قمری تا روز پیش از سال نو بعدی امتداد دارد.

در جشن سال نو، نشانهٔ سالِ درراه همه‌جا دیده می‌شود: در کاغذبری‌های پنجره، فانوس‌ها، تندیس‌های کوچک، کارت‌های تبریک و تمبرهایی که پست چین و چند کشور دیگر هر سال به نام همان حیوان منتشر می‌کند. در سال خرگوش، پیکرهٔ گوش‌بلندِ این جانور بر آرایه‌های در و دیوار و بر بسته‌بندی هدیه‌ها می‌نشیند و بازار نوروزیِ قمری پر از نقش او می‌شود.

پرسیدن نشانهٔ کسی راهی مؤدبانه برای دانستن نسل و سالِ زادن او است و در گفت‌وگوی روزمره جای پرسش مستقیم از سن را می‌گیرد. بازگشت نشانهٔ زادن هر دوازده سال یک‌بار رخ می‌دهد و در چین آن را «سال خودِ آدم» می‌نامند؛ در بسیاری از خانه‌ها رسم است که در چنین سالی چیزی سرخ‌رنگ، مانند بندِ کمر یا رشته‌ای بر مچ، به نشانهٔ نگاهبانی پوشیده شود. خرگوش پیوندی دیگر هم دارد: در جشن نیمهٔ پاییز، همراه با قصه‌های ماه، پیکرک‌های سنتیِ خرگوشِ ماه در پکن ساخته و به کودکان داده می‌شد و امروز نیز نمونه‌های آن در بازارهای این جشن پیدا می‌شود.

سال‌های خرگوش

هر سال با سال نو قمری آغاز می‌شود و یک روز پیش از سال بعد پایان می‌یابد.