گاو

جایگاه گاو در چرخهٔ دوازده‌گانه

چرخهٔ حیوانات چینی ترتیبی از سال‌هاست که هر یک به نام جانوری خوانده می‌شود و پس از دوازده سال از سرِ نو آغاز می‌گردد. این ترتیب قرن‌ها در تقویم‌ها، سنگ‌نوشته‌ها و اسناد اداری ثبت شده و از راه آن، سال‌ها را نه تنها با شمار، که با نام می‌شناسند. گاو در این رشته جای دوم را دارد: پس از موش و پیش از پلنگ.

بر ترتیب دوازده‌گانه، رشتهٔ دیگری نیز نهاده شده است. هر سال با یکی از پنج عنصر جفت می‌شود و از هم‌نشینی این دو رشته، دوری بلندتر پدید می‌آید که پس از شصت سال کامل می‌گردد. از این رو نام حیوان زودتر بازمی‌گردد و پیوندِ حیوان با عنصر دیرتر؛ در متن‌های کهن، سال را با هر دو نام می‌خوانند تا جای آن در دور بلند روشن باشد.

این چرخه در سرزمین‌های گستردهٔ شرق آسیا به کار می‌رود و در هر جا رنگ محلی خود را گرفته است؛ چنان‌که در سنت ویتنامی، در همین جایگاه، گاومیش آبی نشسته است. سال‌ها نیز با آغاز سال قمری‌ـ شمسی چینی شمرده می‌شوند، نه بر پایهٔ مرزی ثابت در تقویم میلادی.

ویژگی‌هایی که سنت به گاو نسبت می‌دهد

در این سنت، گاو با کارِ پیوسته و بی‌هیاهو پیوند خورده است؛ با جانوری که خیش را می‌کشد و خوشیِ خرمن از پیِ گام‌های آرام او می‌آید. خواندنِ سنتی، همین نسبت را به نشان سال هم می‌دهد و آن را با پشتکار، بردباری و پایبندی به کاری که به دست گرفته شده هم‌نشین می‌کند.

سنت، این نشان را با راست‌گویی و کم‌گویی نیز می‌شناسد: در این خواندن، گاو بیش از آن‌که سخن بگوید انجام می‌دهد، و مسئولیتی را که می‌پذیرد تا پایان می‌برد. استواری، آرامش در برابر دشواری و اعتمادپذیری از صفت‌هایی است که این سنت پیش از همه بر آن انگشت می‌گذارد.

همچنین در این سنت آمده است که گاو آهنگ کار خود را دارد و به شتابِ دیگران تن نمی‌دهد؛ رأیی که در او نشست، دیرتر جای خود را عوض می‌کند. کشاورزان در ادب و ضرب‌المثل، همین پایداری را ارج نهاده‌اند و گاو را نشانِ خیرِ زمین و پشتوانهٔ خانه دانسته‌اند.

این‌ها خوانش‌هایی است که سنت نقل می‌کند و قرن‌ها بازگو شده است. توصیف نشان است، نه توصیف کسی که در سال‌های آن زاده شده.

رسم‌ها و آغاز سال

سالِ هر نشان با جشن سال نوی قمری آغاز می‌شود و روزِ پیش از سال نوی بعدی به پایان می‌رسد، نه با نخستین روز ژانویه. به همین سبب، زادروزی که در هفته‌های آغازین سال میلادی افتاده باشد، بسیار وقت‌ها به نشانِ پیشین تعلق دارد؛ در خانواده‌ها رسم است که نام حیوان سال را در کنار تاریخ به یاد بسپارند و در معرفی سنِ کسان از آن یاد کنند.

در روزهای جشن بهار، نشانِ سالِ نو در آرایهٔ خانه و کوچه پیدا می‌شود: در کاغذبُری‌های پنجره، در فانوس‌ها و پوسترهای درِ خانه، بر تمبرها و سکه‌های یادبود و بر هدیه‌های کوچکی که میان خویشان دست‌به‌دست می‌گردد. تبریک‌های شفاهی و نوشتاری هم به نامِ همان حیوان اشاره می‌کنند.

در بخشی از روستاهای کشاورزی، در آیین‌های آغاز بهار، پیکرکی از گاو از گِل یا کاغذ می‌ساختند و در مراسمی که به شیارِ نخستِ سال پیوند داشت به کار می‌بردند؛ نشانه‌ای از آغاز فصل کشت. رسم دیگر آن است که چون سالِ حیوانِ زادِ کسی بازمی‌گردد، بزرگ‌ترها هدیه‌هایی سرخ‌رنگ به او می‌دهند و آن سال را در خانه به یاد می‌آورند.

سال‌های گاو

هر سال با سال نو قمری آغاز می‌شود و یک روز پیش از سال بعد پایان می‌یابد.