میمون

میمون در چرخهٔ حیوانی

گاه‌شمار سنتی چین سال‌ها را با رشته‌ای از نام‌های حیوانی می‌شمارد؛ رشته‌ای که پس از دوازده نام به آغاز خود باز می‌گردد و قرن‌ها در متن‌ها، سنگ‌نگاره‌ها و تقویم‌های خانگی ثبت شده است. میمون نهمین نام این ترتیب است و جای آن میان بز و خروس افتاده؛ پس از آن‌که سال بز به پایان می‌رسد سال میمون آغاز می‌شود و در پی آن سال خروس می‌آید. همین ترتیب، بی‌آن‌که جابه‌جا شود، در سراسر بازهٔ ثبت‌شدهٔ این گاه‌شمار تکرار شده است.

نام حیوانی تنها یکی از دو نیمهٔ نام کامل هر سال است. در نظام سنتی، هر سال هم به یکی از شاخه‌های زمینی و هم به یکی از نشانه‌های آسمانی بسته می‌شود، و نشانه‌های آسمانی خود با پنج عنصر پیوند دارند: چوب، آتش، خاک، فلز و آب. از هم‌نشینی این دو رشته چرخهٔ بلندتری پدید می‌آید که تا بازگشت کاملِ یک ترکیب، شش دهه به درازا می‌کشد. به همین سبب هر بازگشت میمون با عنصری همراه است و نام کامل آن با بازگشت پیشین یکی نیست.

در زبان چینی، شاخهٔ زمینی متناظر با میمون «شِن» خوانده می‌شود، و همین شاخه‌ها در کاربردهای دیگر نیز به کار می‌رفتند: بخش‌های شبانه‌روز، ماه‌ها و جهت‌ها هم با همین دستگاه نام می‌گرفتند، چنان‌که چرخهٔ حیوانی بیش از فهرستی از سال‌ها، شبکه‌ای برای شمارش زمان بود. این دستگاه از چین به گاه‌شمارهای همسایه نیز راه یافت و در ژاپن، کره، ویتنام، مغولستان و بخش‌هایی از آسیای مرکزی با نام‌های محلی خود پی گرفته شد.

خوانش‌های سنت دربارهٔ میمون

در این سنت، میمون با تیزهوشی و چابکی ذهن پیوند خورده است: نشانه‌ای که خوانش‌های سنتی آن را زودیاب، پرسشگر و کارآمد در گشودن گره‌ها می‌دانند. سنت همچنین چالاکی دست و مهارت عملی را به این نشانه نسبت می‌دهد، و آن را با نوآوری و یافتن راه‌های تازه برای کارهای آشنا همراه می‌شمارد.

خوانش‌های سنتی، میمون را نشانه‌ای اجتماعی و خوش‌مشرب توصیف می‌کنند؛ سنت شوخ‌طبعی، سرزندگی و توانایی گرم کردن جمع را در شمار کیفیت‌های آن می‌آورد و آن را با سازگاری و انعطاف در موقعیت‌های نو پیوند می‌دهد. در همین خوانش‌ها، کنجکاوی این نشانه سویهٔ دیگری هم دارد: سنت میمون را مشتاق تازگی و کم‌قرار می‌داند و می‌گوید شکیبایی‌اش در کارهای یکنواخت و طولانی کمتر است، و توجهش زودتر از نشانه‌های آرام‌تر جابه‌جا می‌شود.

در فرهنگ عمومی چین، نامدارترین چهره‌ای که این کیفیت‌ها را در خود جمع کرده سون وو‌کونگ، شاه میمون داستان «سفر به غرب» است: چهره‌ای زیرک، بی‌پروا و پرتوان که همان آمیزهٔ هوشمندی و بازیگوشی را می‌نماید که سنت به این نشانه بسته است. حضور این چهره در تئاتر، نقاشی و ادبیات مردمی سبب شده خوانش‌های مربوط به میمون در ذهن مخاطب با تصویری روشن و آشنا همراه باشد.

این‌ها خوانش‌هایی است که سنت نقل می‌کند و قرن‌ها بازگو شده است. توصیف نشان است، نه توصیف کسی که در سال‌های آن زاده شده.

آیین‌ها و سالِ زاد

سال در این گاه‌شمار با جشن سال نو قمری آغاز می‌شود، نه با آغاز سال میلادی. بنابراین مرزِ گذر از یک نشانه به نشانهٔ بعد همان روز جشن است و هر سال، جایی متفاوت از سال پیش می‌افتد. نتیجهٔ عملی این نکته آن است که زادروزهای هفته‌های نخست سال میلادی بسیار وقت‌ها به نشانهٔ پیشین تعلق دارند، نه به نشانه‌ای که با سال میلادی تازه آغاز شده است؛ کسی که در آن هفته‌ها زاده شده باشد، بر پایهٔ گاه‌شمار قمری در سال حیوانِ پیشین به دنیا آمده است.

در سالی که نام میمون را بر خود دارد، نشانِ این حیوان بر آرایه‌های جشن، کاغذبری‌ها، فانوس‌ها، کارت‌های تبریک و تمبرهای یادبود دیده می‌شود؛ اداره‌های پست چند کشور آسیای شرقی برای هر بازگشت چرخه تمبری با نقش همان حیوان منتشر می‌کنند. در بازارهای پیش از جشن، پیکره‌ها و آویزهای کوچک این نشانه فروخته می‌شود و روزنامه‌ها و برنامه‌های تلویزیونی سال تازه را با نام همان حیوان خطاب می‌کنند.

چرخهٔ حیوانی در گفتار روزمره نیز کاربرد دارد: بسیاری ترجیح می‌دهند به‌جای پرسیدن سنِ کسی از نشانهٔ سال زادش بپرسند، و پاسخ «در سال میمون زاده شده‌ام» جمله‌ای آشناست. سالی که نشانهٔ زادِ شخص پس از گذشت یک دورهٔ کامل باز می‌گردد در چین نامی ویژه دارد و در بسیاری خانواده‌ها به چشم رویدادی درخور یادکرد و گردهم‌آمدن دیده می‌شود؛ در ژاپن نیز جشنی خانوادگی برای همین بازگشت برگزار می‌شود.

سال‌های میمون

هر سال با سال نو قمری آغاز می‌شود و یک روز پیش از سال بعد پایان می‌یابد.