بز

بز در چرخهٔ دوازده‌گانه

بز هشتمین نشان در چرخهٔ دوازده‌گانهٔ حیوانات گاه‌شمار چینی است. این چرخه سال‌ها را به ترتیبی ثابت نام می‌دهد و چون به پایان می‌رسد، از سرِ نو آغاز می‌شود؛ بنابراین هر نشان با فاصله‌ای منظم بازمی‌گردد. در این ترتیب، بز پس از اسب می‌آید و پیش از میمون قرار می‌گیرد.

این دوازده نام در اصل با دوازده «شاخهٔ زمینی» جفت شده‌اند؛ نظامی از نشانه‌های ترتیبی که سده‌ها در گاه‌شماری و سال‌نگاری آسیای شرقی به کار رفته و کاربردش تنها به سال‌ها محدود نبوده است، بلکه در بخش‌بندی شبانه‌روز و ماه‌ها نیز از آن استفاده می‌شده. پیوند این شاخه‌ها با نام حیوانات، شکل مردمی و آشنای همان نظام است و همین شکل بود که در فرهنگ عمومی ماندگار شد.

چرخهٔ حیوانات به‌تنهایی کار نمی‌کند؛ در سنجهٔ سنتی، نام هر سال از هم‌نشینی این نشان‌ها با نظام پنج عنصر پدید می‌آید. از این هم‌نشینی چرخهٔ بزرگ‌تری به دست می‌آید که در آن هر حیوان چند بار و هر بار با عنصری دیگر تکرار می‌شود، تا آنکه همان ترکیب نخستین باز از سر گرفته شود. به این ترتیب سال‌های بز همه یکسان خوانده نمی‌شوند و هر دوره با عنصر همراهش شناخته می‌شود.

خوانش‌های سنتی نشان بز

در این سنت، بز با ملایمت و مهرورزی پیوند خورده است؛ نشانی که آن را با آرامش رفتار، همدلی با دیگران و خوش‌رویی توصیف می‌کنند. سنت همچنین بز را به ذوق و حسّ زیبایی‌شناسانه منسوب می‌کند و آن را نشانی می‌داند که به هنر، سلیقه و آراستگی محیط دلبسته است.

خوانش‌های رایج، بز را با همراهی و همکاری مربوط می‌دانند: در این تعبیر، بز نشان کسی است که کشمکش را خوش نمی‌دارد و راه سازگاری را بر رویارویی ترجیح می‌دهد. همین سنت از پایداری آرام این نشان هم یاد می‌کند؛ پیشرفتی که با شتاب و هیاهو نیست و با شکیبایی به سرانجام می‌رسد. در کنار این، سنت به وابستگی بز به احساس امنیت و به آرامش محیط نیز اشاره می‌کند و درنگ او در تصمیم‌های تازه را به همین دلبستگی بازمی‌گرداند.

در سنجهٔ سنتی، خوانش هیچ نشانی یکدست نیست: گفته می‌شود عنصر همراه هر سال، رنگی دیگر به همان ویژگی‌ها می‌زند، چنان‌که نرمی بز در یک دوره با استواری بیشتری توصیف می‌شود و در دوره‌ای دیگر با شور و جنبش. متن‌های سنتی این خوانش‌ها را دربارهٔ خودِ نشان و سال‌های آن می‌آورند، در کنار نشان‌های دیگر چرخه.

این‌ها خوانش‌هایی است که سنت نقل می‌کند و قرن‌ها بازگو شده است. توصیف نشان است، نه توصیف کسی که در سال‌های آن زاده شده.

آیین‌ها و سال‌های بز

سال در این گاه‌شمار با هفته‌های آغازین سال میلادی شروع نمی‌شود، بلکه با سال نو قمری از راه می‌رسد؛ روزی که در پایان زمستان و بر پایهٔ ماه نو تعیین می‌شود و از سالی به سال دیگر جابه‌جا می‌شود. هر سال بز از همان روز آغاز می‌شود و تا یک روز پیش از سال نو بعدی ادامه دارد.

نتیجهٔ عملی این نکته آن است که تولدهای واقع در نخستین هفته‌های سال میلادی معمولاً به نشان سال پیشین تعلق دارد، نه به نشانی که آن سال میلادی به نام آن شناخته می‌شود. به همین سبب، برای تعیین نشان یک تولد باید روز آغاز سال نو قمری آن دوره را در نظر گرفت؛ همان کاری که جدول این صفحه بر پایهٔ مرزهای رسمی سال نو انجام می‌دهد.

سال نو قمری، که جشن بهار نیز خوانده می‌شود، بزرگ‌ترین آیین خانوادگی این تقویم است: دیدار خویشان، شام سال نو، پاک‌سازی خانه پیش از آغاز سال و دادن پاکت‌های سرخ به کودکان و جوان‌ترها. در سال‌های بز، پیکرهٔ همین حیوان بر تزیینات، بریده‌های کاغذی، تمبرها و هدیه‌های نو دیده می‌شود و مردم آن سال را به نام او می‌خوانند. در برخی مناطق، رسیدن سالِ نشانِ خودِ آدم — سالی که نشانش با نشان تولد او یکی است — رخدادی درخور توجه شمرده می‌شود و با پوشیدن سرخ و آیین‌های خانگی همراه است.

سال‌های بز

هر سال با سال نو قمری آغاز می‌شود و یک روز پیش از سال بعد پایان می‌یابد.