اژدها

اژدها در چرخهٔ حیوانی

گاه‌شمار سنتی چینی سال‌ها را با چرخه‌ای از دوازده حیوان نام‌گذاری می‌کند. این ترتیب قرن‌ها در متن‌ها، تقویم‌ها و اسناد اداری ثبت شده و در فرهنگ‌های همسایه نیز، هر یک با نام‌ها و تفاوت‌های خود، به کار رفته است. هر سال نام یکی از این حیوان‌ها را می‌گیرد و چون دورهٔ چرخه به پایان می‌رسد، همان ترتیب از سر گرفته می‌شود؛ پس نام حیوان، پیش از هر چیز، نشانی برای جای گرفتن یک سال در یک الگوی تکرارشونده است.

اژدها در میانهٔ این ترتیب جای دارد: پس از خرگوش می‌آید و پیش از مار. ویژگی متمایز آن در میان یازده نشان دیگر این است که تنها نشان چرخه است که مصداقی در جهان طبیعی ندارد. اژدهای چینی موجودی است ساخته‌شدهٔ سنت تصویری و ادبی، با پیوندی دیرینه به آب و باران و رودها، و در دوره‌های طولانی از تاریخ چین نشان اقتدار دربار نیز بوده است؛ همین پیشینه، اژدها را در میان نشان‌های چرخه پرآوازه‌تر از بقیه کرده است.

چرخهٔ حیوانی به‌تنهایی کار نمی‌کند. در گاه‌شمار سنتی، این دوازده نشان با پنج عنصر و با دو قطب یین و یانگ ترکیب می‌شوند و از این ترکیب چرخهٔ بلندتری پدید می‌آید که پس از شصت سال به نقطهٔ آغاز باز می‌گردد. بنابراین هر بار که اژدها باز می‌گردد، با عنصری دیگر همراه است و تا تکرار عین همان جفت‌شدگی باید یک دورهٔ کامل شصت‌ساله سپری شود. جدول همین صفحه نشان می‌دهد سال‌های اژدها در بازهٔ منتشرشده با کدام عنصرها جفت شده‌اند.

خصلت‌هایی که سنت به اژدها می‌بندد

در این سنت، اژدها با نیرو و سرزندگی و گشاده‌دستی شناخته می‌شود. خوانش‌های سنتی این نشان را با اعتماد، شکوه و پشتکار همراه می‌دانند و آن را نشانی از توان آغاز کردن و پیش بردن کارهای بزرگ می‌شمارند. در همین خوانش‌ها، اژدها نشان بلندهمتی است: نشانی که سنت آن را به هدف‌های بلند و به کوشش پیوسته برای رسیدن به آن‌ها نسبت می‌دهد.

پیوند اسطوره‌ای اژدها با باران و رودها در معناهایی که سنت برای این نشان قائل است بازتاب یافته. اژدها در این سنت با برکت، باروری زمین و خیر عمومی همراه شمرده می‌شود، و از آنجا که در سنت تصویری چین نشان اقتدار و مرتبهٔ والا بوده، خوانش‌های تقویمی نیز آن را با وقار، بزرگی طبع و توان رهبری همراه می‌دانند. در بسیاری از این خوانش‌ها اژدها نشانی خوش‌یُمن به شمار می‌آید.

سنت در کنار این‌ها از خصلت‌هایی نیز یاد می‌کند که رویهٔ دشوارتر همان نیرو هستند. اژدها را در این خوانش‌ها بی‌پرده و راست‌گو می‌دانند، کسی که سخن خود را نگه نمی‌دارد؛ و در همین حال از بی‌تابی این نشان و از توقع بالایی که هم از خود و هم از کار دیگران دارد سخن می‌گویند. سنت این توقع را نه نقص می‌شمارد و نه کمال، بلکه آن را همان معیار سخت‌گیرانه‌ای می‌داند که از جانب پرشور این نشان برمی‌آید.

این‌ها خوانش‌هایی است که سنت نقل می‌کند و قرن‌ها بازگو شده است. توصیف نشان است، نه توصیف کسی که در سال‌های آن زاده شده.

آیین‌ها و رسم‌های سال اژدها

سال در گاه‌شمار چینی با ژانویه آغاز نمی‌شود، بلکه با سال نوی قمری که در اواخر زمستان یا آغاز بهار می‌افتد و جای آن در تقویم میلادی هر سال جابه‌جا می‌شود. هر سال اژدها از روز سال نوی قمری آغاز می‌شود و روز پیش از سال نوی بعدی به پایان می‌رسد. نتیجهٔ عملی این نکته آن است که زادروزهای هفته‌های نخست یک سال میلادی بیشتر به نشان پیشین تعلق دارند، نه به نشانی که سال میلادی به نامش شناخته می‌شود؛ برای همین است که در این صفحه مرزهای هر سال به‌تفکیک آمده‌اند.

جشن سال نو خود پرنمایان‌ترین جای حضور اژدها در آیین‌های چینی است. رقص اژدها، که گروهی از رقصندگان پیکر بلند و مفصل‌دار اژدها را بر چوب‌ها می‌گردانند، بخشی آشنا از مراسم سال نو و جشن فانوس در پایان روزهای نوروزی است و در محله‌های چینی‌نشان بسیاری از شهرهای جهان نیز اجرا می‌شود. این رقص به هیچ سال معینی بسته نیست، اما در سال‌های اژدها جای پررنگ‌تری در برنامهٔ جشن‌ها می‌یابد.

بیرون از روزهای سال نو هم اژدها در تقویم آیینی حاضر است؛ آشکارتر از همه در جشن قایق‌های اژدها، که در آن قایق‌های بلندِ آراسته به سر اژدها در رودها به مسابقه می‌روند. نقش اژدها بر بام معبدها، بر پارچه و سفال و در خوش‌نویسی نیز تکرار می‌شود، و در نام‌گذاری اثر گذاشته است: نام‌هایی که واژهٔ اژدها را در خود دارند در چین دیرینه‌اند و پدر و مادرها آن را نامی نیک‌فرجام می‌دانند.

رسم‌های پیوسته به سال زادروز نیز اژدها را در بر می‌گیرند. در سنت چینی، سالی که نشان آن با نشان سال تولد کسی یکی است «سال خودِ او» خوانده می‌شود و رسم است که در چنین سالی رنگ سرخ، در جامه یا در بند و نشان‌های کوچک، بیشتر به کار رود؛ سرخ در این سنت رنگ نگه‌دارنده و خوش‌یُمن است. از سوی دیگر، از آنجا که اژدها در این سنت نشانی خوش‌فرجام شمرده می‌شود، سال‌های اژدها را برای فرزندآوری فرصتی نیک می‌دانند و در چنین سال‌هایی تمبرها، سکه‌های یادبود و کارت‌های تبریکِ آراسته به نقش اژدها فراوان منتشر می‌شوند.

سال‌های اژدها

هر سال با سال نو قمری آغاز می‌شود و یک روز پیش از سال بعد پایان می‌یابد.