دی — ماه ۱۰ سال ایرانی
دهمین ماه سال هجری خورشیدی: دی در کاربرد ایران، جدی در کاربرد افغانستان، با ۳۰ روز.
ماه در یک نگاه
- شمارهٔ ماه
- ۱۰
- در کاربرد ایران
- دی
- در کاربرد افغانستان
- جدی، یا برج ۱۰
- درازا
- ۳۰ روز
- بازهٔ میلادی
- ۲۱ دسامبر تا ۲۱ ژانویه
نام افغانستانی این ماه با نام یکی از برجها یکی است. آنچه سنت دربارهٔ آن برج نقل میکند در صفحهٔ خود آن آمده است؛ این صفحه دربارهٔ ماه است.
دو دستگاه نام: دی و جدی
ماه دهم گاهشمار هجری خورشیدی دو نام دارد: در کاربرد ایران دی، و در کاربرد افغانستان جدی. کسی که میپرسد «برج ۱۰ چه ماهی است»، پاسخش همین است؛ برج ۱۰ همان جدی است و همان ماهی که در ایران دی خوانده میشود. این دو نام، یک ماه واحد از یک گاهشمار واحد را نام میبرند.
در کاربرد افغانستان نامهای برج همان نامهای ماهاند: جدی نام خودِ ماه است، نه برچسبی افزوده بر آن. افزون بر این، در گفتار و نوشتار روزمرهٔ دری ماه را با شمارهٔ آن هم صدا میزنند؛ «برج ۱۰» یعنی دهمین ماه سال. این شیوهٔ شمارهای یک قرارداد رایج است و در تقویم دیواری، در قبض و سند، و در گفتوگوی روزانه به همان اندازهٔ نام ماه دیده میشود.
مرزهای آغاز و پایان این ماه، درازای آن و قاعدهٔ کبیسه در هر دو کاربرد یکسان است. تقویمی که دی مینویسد و تقویمی که جدی مینویسد، روز به روز بر هم منطبقاند و تنها در نامگذاری از هم جدا میشوند. هیچیک از این دو دسته نام، صورتِ فرعی یا گویشیِ آن دیگری نیست؛ دو دستگاه نام برای یک گاهشمارند.
جای این ماه در سال
دی دهمین ماه سال و نخستین ماه زمستان است. پیش از آن آذر میآید، که در کاربرد افغانستان قوس نام دارد، و پس از آن بهمن، یعنی دلو. با پایان آذر نیمهٔ سرد سال جا افتاده است و دی در میانهٔ همان فصل قرار میگیرد.
درازای این ماه ۳۰ روز است، در هر سال و بدون استثنا؛ چه سال کبیسه باشد و چه نباشد، شمار روزهایش تغییر نمیکند. درازای ماهها را قاعدهٔ خودِ گاهشمار معیّن میکند و از این نظر جای تردیدی نمیماند. آنچه از سالی به سال دیگر جابهجا میشود، جای همین ۳۰ روز بر روی تقویم میلادی است، نه شمار آنها.
چرا پنجرهٔ میلادی آن هر سال یکی نیست
سال هجری خورشیدی با اعتدال بهاری آغاز میشود، نه در روزی ثابت از تقویم میلادی. لحظهٔ اعتدال هر سال اندکی زودتر یا دیرتر فرا میرسد و همین جابهجایی در سرآغاز سال، به همهٔ ماههای پس از آن منتقل میشود. پس تاریخ میلادیِ آغاز دی چیزی نیست که کسی برگزیده باشد؛ نتیجهٔ ناگزیر همین سازوکار است.
در بازهٔ مستندشدهٔ این صفحه — از ۱۳۲۹ تا ۱۴۲۹ خورشیدی، برابر با سالهای ۱۹۵۰ تا ۲۰۵۱ میلادی — آغاز این ماه میان ۲۱ تا ۲۳ دسامبر و پایان آن میان ۱۹ تا ۲۱ ژانویه در نوسان بوده است. در سراسر این بازه تنها ۳ تاریخ آغاز متمایز پدید میآید؛ پنجره باریک است، اما بسته نیست.
به همین سبب، تقویمی که برای این ماه یک بازهٔ ثابت میلادی چاپ کند در بیشتر سالها درست از آب درمیآید و در بقیه نادرست، و همان خطای یکروزه است که یادداشت و قرار و سررسید را جابهجا میکند. برای پاسخ دقیق باید سال به سال نگاه کرد؛ جدول پایین صفحه بر همین اساس چیده شده است.
دی از چه روزی آغاز میشد
درازای ماهها را قاعدهٔ خودِ گاهشمار معین میکند، اما سال با اعتدال بهاری آغاز میشود — پس روز میلادیِ آغاز این ماه هر سال یکی نیست.
در ۱۰۱ سالی که در پی میآید، دی روی ۳ تاریخ میلادی متفاوت آغاز شده است. تقویمی که یک بازهٔ ثابت چاپ کند برای بیشتر آن سالها درست است و برای بقیه نادرست.
از 1950-12-22 تا 2051-01-20.
۲۱ دسامبر
۱۳۷۵، ۱۳۷۹، ۱۳۸۳، ۱۳۸۷، ۱۳۹۱، ۱۳۹۵، ۱۳۹۹، ۱۴۰۳، ۱۴۰۷، ۱۴۰۸، ۱۴۱۱، ۱۴۱۲، ۱۴۱۵، ۱۴۱۶، ۱۴۱۹، ۱۴۲۰، ۱۴۲۳، ۱۴۲۴، ۱۴۲۷، ۱۴۲۸
۲۲ دسامبر
۱۳۲۹، ۱۳۳۱، ۱۳۳۲، ۱۳۳۳، ۱۳۳۵، ۱۳۳۶، ۱۳۳۷، ۱۳۳۹، ۱۳۴۰، ۱۳۴۱، ۱۳۴۲، ۱۳۴۳، ۱۳۴۴، ۱۳۴۵، ۱۳۴۶، ۱۳۴۷، ۱۳۴۸، ۱۳۴۹، ۱۳۵۰، ۱۳۵۱، ۱۳۵۲، ۱۳۵۳، ۱۳۵۴، ۱۳۵۵، ۱۳۵۶، ۱۳۵۷، ۱۳۵۸، ۱۳۵۹، ۱۳۶۰، ۱۳۶۱، ۱۳۶۲، ۱۳۶۳، ۱۳۶۴، ۱۳۶۵، ۱۳۶۶، ۱۳۶۷، ۱۳۶۸، ۱۳۶۹، ۱۳۷۰، ۱۳۷۱، ۱۳۷۲، ۱۳۷۳، ۱۳۷۴، ۱۳۷۶، ۱۳۷۷، ۱۳۷۸، ۱۳۸۰، ۱۳۸۱، ۱۳۸۲، ۱۳۸۴، ۱۳۸۵، ۱۳۸۶، ۱۳۸۸، ۱۳۸۹، ۱۳۹۰، ۱۳۹۲، ۱۳۹۳، ۱۳۹۴، ۱۳۹۶، ۱۳۹۷، ۱۳۹۸، ۱۴۰۰، ۱۴۰۱، ۱۴۰۲، ۱۴۰۴، ۱۴۰۵، ۱۴۰۶، ۱۴۰۹، ۱۴۱۰، ۱۴۱۳، ۱۴۱۴، ۱۴۱۷، ۱۴۱۸، ۱۴۲۱، ۱۴۲۲، ۱۴۲۵، ۱۴۲۶، ۱۴۲۹
۲۳ دسامبر
۱۳۳۰، ۱۳۳۴، ۱۳۳۸
منابع
- Borkowski, The Persian Calendar for 3000 Years — the vernal-equinox anchoring that fixes every month boundary
- The Solar Hijri calendar's own month lengths: thirty-one days in the first six months, thirty in the next five, and twenty-nine or thirty in the last
- The traditional borj names, used as the month names of the Solar Hijri calendar in Afghanistan, where a month is also referred to by its number