سال نو چینی چه روزی آغاز میشود
آغاز سال چینی روزی ثابت نیست، اما بیقاعده هم نیست: قاعدهاش را میتوان در فاصلهٔ میان مرزهای پیاپی دید.
پرسشی که ساده به نظر میرسد
پرسش در نگاه اول یکخطی است: سال نو چینی چه روزی است؟ اما هر بار که کسی پاسخ را جایی میبیند، عدد دیگری نوشته شده؛ گاهی اواخر ژانویه، گاهی نیمهٔ فوریه. در بازهٔ سالهای میلادی ۱۹۰۱ تا ۲۱۰۰ که جدول مرزهای این وبگاه پوشش میدهد، زودترین آغاز ۲۱ ژانویه بوده و دیرترین ۲۰ فوریه. پس پرسش واقعی این نیست که «چه روزی»، بلکه این است که چه چیزی روز را جابهجا میکند.
سرچشمهٔ سردرگمی جای دیگری است: خواننده مرزی را که با ماه و خورشید تعیین میشود با خطکشی میسنجد که ساختار دیگری دارد. تقویم میلادی طول ماهها را ارثی گرفته و کبیسهاش را با حسابی ثابت اضافه میکند؛ تقویم چینی قمریـخورشیدی است، یعنی ماههایش را از ماه میگیرد و سالش را با خورشید همگام نگه میدارد. دو ساختار متفاوت، وقتی یکی بر دیگری نهاده شود، عددِ ثابت به دست نمیدهد.
آنچه خواننده در عمل میخواهد فهرست تاریخها نیست، قاعدهای است که تاریخها را میسازد. صفحههای نشانهها در همین وبگاه مرزهای هر جانور را جداگانه میآورند؛ چیزی که در آن صفحهها دیده نمیشود، شکل کلی همهٔ مرزها کنار هم است — و همان شکل، خودِ قاعده را نشان میدهد.
ماه سیزدهم، و اثری که بر جای میگذارد
ماههای این تقویم قمریاند و دوازده ماه قمری از یک سال خورشیدی کوتاهتر است. اگر سال همیشه دوازده ماه میداشت، آغازش سالبهسال در تقویم خورشیدی عقب میرفت تا سرانجام از فصل خود بیرون بزند. برای جلوگیری از این رانش، در برخی سالها ماه سیزدهمی درج میشود و آن سال یک ماه بلندتر میگردد. همین درج، تمام توضیح است؛ باقی چیزها اثر آناند.
این اثر در دادهها دیدنی است. میان ۲۰۰ مرزِ سالهای میلادی ۱۹۰۱ تا ۲۱۰۰، ۱۹۹ فاصله وجود دارد و این فاصلهها در دو دستهٔ جدا از هم مینشینند، بیآنکه چیزی میانشان باشد: ۱۲۶ فاصله ۳۵۳، ۳۵۴ یا ۳۵۵ روز است — سالی با دوازده ماه قمری — و ۷۳ فاصله ۳۸۳، ۳۸۴ یا ۳۸۵ روز — سالی که ماه سیزدهم را با خود دارد. شکاف میان دو دسته تقریباً به اندازهٔ یک ماه قمری است، یعنی خودِ ماه درجشده. پس از سالِ کوتاه، مرز بعدی زودتر در سال میلادی میافتد؛ پس از سالِ بلند، دیرتر میجهد. تاریخ آغاز رانش نمیکند، دندانهاره میزند.
دامنهٔ این دندانهاره همان بازهای است که مرز از آن بیرون نمیرود. در همان بازهٔ ۱۹۰۱ تا ۲۱۰۰، زودترین آغاز ۲۱ ژانویه است، در سالهای ۱۹۶۶، ۲۰۶۱ و ۲۰۹۹؛ دیرترین ۲۰ فوریه است، در سالهای ۱۹۲۰ و ۱۹۸۵. پهنای این پنجره ۳۱ روز است و هر ۳۱ روزش به کار میآید: هیچ روزی در میان آن خالی نمیماند. از آن ۲۰۰ مرز، ۷۰ مرز در ژانویه میافتد و ۱۳۰ مرز در فوریه. در هر مرز، جانور سال یک گام در چرخهای ۱۲تایی جلو میرود؛ اینکه یک سال کدام جانور را دارد، از همین مرز محاسبه میشود.
در عمل برای کار با تاریخها
نتیجهٔ روشن این ساختار آن است که هیچ تاریخ ثابتی در تقویم میلادی نمیتواند جای مرز را بگیرد. برای هر سالِ مشخص باید مرز همان سال را دید، نه تاریخی را که برای سال دیگری درست بوده. این نکته بهویژه دربارهٔ روزهای اواخر ژانویه و نیمهٔ نخست فوریه اهمیت دارد، چون همان روزِ میلادی بسته به سال، یک بار پیش از مرز میافتد و بار دیگر پس از آن.
برای پاسخ مشخص، دو راه در همین وبگاه هست. صفحهٔ هر نشانه مرزهای مربوط به آن جانور را یکبهیک میآورد، و مبدل تاریخ برای هر روزی در بازهٔ سالهای میلادی ۱۸۰۰ تا ۲۱۰۰ — یا سالهای شمسی ۱۱۷۸ تا ۱۴۷۹ — پاسخ میدهد. تفاوت این دو در کاربرد است: یکی نمای کل یک جانور را میدهد، دیگری پاسخ یک تاریخ معیّن را.
اگر کسی بخواهد بداند یک تاریخ میلادی در کدام سال چینی افتاده است، تنها چیزی که لازم دارد مرزهای پیش و پس از آن تاریخ است؛ فاصلهٔ میان آن دو مرز، بسته به اینکه ماه سیزدهم درج شده باشد یا نه، ۳۵۳ تا ۳۵۵ روز است یا ۳۸۳ تا ۳۸۵ روز. جانورِ آن بازه هم از همان مرز به دست میآید و چیزی بیش از یک شمارش در چرخهٔ ۱۲تایی نیست.
منابع
- Hong Kong Observatory, Gregorian–Lunar Calendar Conversion Table (DATA.GOV.HK)
- Hong Kong Observatory, 1984 Jia-Zi sexagenary-cycle anchor